THẢO MỘC MANG TN ĐO HAY ĐIỀU
PHẠM ĐNH LN, F.A.B.I.


          Đo c nghĩa l đỏ, hồng như m đo, yếm đo. Người miền Nam cũng dng chữ Đo để chỉ mu đỏ hay hồng nhưng chữ Điều được dng nhiều hơn. Như vậy chữ Đo v Điều đều đồng nghĩa.

Chiều chiều lại nhớ chiều chiều,
Nhớ người đy gấm khăn điều vắt vai.

(khăn điều: khăn đỏ)

Nhưng cy điều (cashew tree), cy đo (peach tree) v cy đo (cy mận, cy l Malaysian fruit tree, water apple tree) l ba cy ăn tri khc nhau.

Trong bi viết ngắn ngủi nầy chng ti lần lượt trnh by về Cy Điều, Điều Nhuộm, Cy Mận m người miền Nam cn gọi l Cy Đo v sau cng l Cy Đo v cy Đo Tin.

 

Cy Điều: Đo Lộn Hột

 

Gọi l Điều hay Đo Lộn Hột v tri c mu đỏ v hột nằm pha ngoi tri chớ khng nằm trong tri như những hột tri cy khc. Thực tế ngoi tri điều mu đỏ cn c những tri điều mu vng ng nh rất đẹp.

Cy điều gốc ở Brazil được người Bồ Đo Nha đem giống trồng ở Ấn Độ v Phi Chu vo thế kỷ XVII. Ngy nay cy điều được trồng ở nhiều nơi c kh hậu nhiệt đới trn thế giới. Cy điều thch hợp với đất ct v c thể sống ở vng c vũ lượng thấp.

Tn khoa học của cy điều l Anacardium occidentale thuộc gia đnh Anacardiaceae. Người Bồ Đo Nha gọi cy điều l caju, phỏng theo cch gọi của người Tupi: acaju. Người Anh gọi l cashew tree.

Cy điều cao từ 5 - 10m. L to v dầy. Hoa chm, c tia mu tm nhạt. Tri to như tri l. Hột nằm dưới phần nở ph của tri. Tri điều non rất cht. Hột điều to v c lớp vỏ cứng bn ngoi. Muốn ăn hột bn trong người ta phải nướng hột điều. Nhựa tot ra từ hột điều nướng gy phỏng da hay dị ứng kh chịu. Hột điều c nhiều chất bo ngon hơn đậu phọng, hột pecan v cc loại hột c chất bo v dầu khc. Khi tri điều cn non m bị mất hột th tri bị thối, khng lớn v chn được.

Cy điều c nhiều nhựa gy dị ứng da. Rễ cy khng su nn cy điều dễ bị trốc gốc khi gặp gi lớn. Ờ miền Nam cc tỉnh Bin Ha, Bnh Dương, Bnh Long, Phước Long, Ty Ninh l những nơi c trồng nhiều cy điều. Trước năm 1975, Li Thiu lại l nơi sản xuất kẹo hột điều nổi tiếng.

Ờ miền Nam người ta thường ăn c nướng lụi với điều vo ma điều sau Tết Nguyn Đn. Nước vắt của tri điều được dng để nấu một loại nước mắm thực vật dnh cho những người ăn chay.

Tri điều c sinh tố B, c xt ascorbic, thiamine, riboflavine, niacine, Fe, Ca. Dầu lấy từ hột điều c nhiều phenols. Dầu lấy từ vỏ hột điều c 90% c xt anacardic C22 H32 O3 v 10% cardol C32 H27 O4. Cồn cất từ l điều c tc dụng hạ đường trong mu v khng bướu. Nhựa điều lm mềm cc vết chai. Ờ Ấn Độ người ta dng n để trị bịnh hủi. Người ta cũng dng nhựa điều để lm vẹt-nit lm cho mối mọt phải trnh xa. Vỏ cy điều dng để trị tiu chảy, kiết lỵ v chứng thiếu đường trong mu (hypoglycemia). Hoạt chất lấy từ vỏ cy điều c tc dụng ngừa thai. Nước vắt của tri điều dng để trị cảm cm.

Cc quốc gia sản xuất nhiều hột điều trn thế giới l:
1- Việt Nam: 28%
2- Ấn Độ: 25%
3- Nigeria: 10%
4- Brazil: 8%

Quốc gia nhập cảng nhiều hột điều nhất l Hoa Kỳ.


Cy Điều Nhuộm

Cy điều nhuộm hay sim phụng gốc ở Nam Mỹ. Người Tupi gọi l urulu. Người Anh gọi l achiote tree.

Đ l một loại cy cao từ 4 - 6 m. L lng mu xanh tươi. Hoa năm cnh mu tm nhạt với nhiều nhụy mu tm sẫm. Tri c gai mịn tựa tri chm chm mu đỏ. Nhưng tn điều nhuộm pht xuất từ cng dụng của hột dng để nhuộm thức ăn mu đỏ tươi rất đẹp. Hột điều nhuộm nhỏ như hột tiu nhưng mu đỏ. Thổ dn ở Nam Mỹ dng hột điều nhuộm để lm mu đỏ sơn vo người hay lm son. V vậy người Anh cn gọi cy điều nhuộm l lipstick tree. Người Da Đỏ cũng dng hột điều nhuộm để nhuộm tc.

Tn khoa học của cy điều nhuộm l Bixa orellana thuộc gia đnh Bixaceae. Tn khoa học của loại thảo mộc nầy được đặt theo nh thm hiểm Ty Ban Nha Francisco de Orellana (1511-1546). Người Ty Ban Nha đem hột điều nhuộm sang Phi Luật Tn v từ đ cy điều nhuộm được tm thấy khắp Đng Nam .

Ở Việt Nam hột điều nhuộm lm cho cc nồi b kho, c ri, bn b Huế c mu đỏ tươi hấp dẫn. Hột điều nhuộm cũng c mi thơm.

Hột điều nhuộm c bixin (annatto) C25 H30 O4, carotenoids, apocarotenoids.

Dầu lấy từ hột điều nhuộm dng để trị phỏng lửa, phong hủi, ngộp thở, vim cuống họng, vim cuống phổi. Nhựa cy điều nhuộm dng để trị tiểu đường loại II.

Cy mận: cy đo

 

Ở Nam Bộ người ta gọi cy mận l cy đo hay tin l. Đ l một loại cy ăn tri c rất nhiều ở Nam , Đng Nam , cc hải đảo Thi Bnh Dương v biển Caribbean. Gọi l cy đo căn cứ vo mu đỏ của tri. Thực tế mu của tri mận c thể l mu trắng, xanh nhạt, đỏ, hồng, sọc đỏ hay tm sen (đỏ bầm). Hoa mận c năm cnh mu trắng với nhụy di mu vng tương tự như hoa mai rất đẹp.

Tn khoa học của cy mận l Eugenia aquea thuộc gia đnh Myrtaceae. Người Anh gọi l Water apple, Malaysian fruit tree, Indonesian fruit tree. Ở vng Caribbean, Florida c mận Pitomba mang tn khoa học Eugenia luschnathiana mu vng v cơm mềm.

Tri mận ngon l tri mận to, cơm dy v hột nhỏ. Mận l một loại tri cy c gi trị tầm thường nn khng thể xuất cảng được. Ở Nam Bộ người ta dng l mận non để ăn bnh xo. Tri mận được ăn tươi hay rim đường để lm mứt.

Vỏ cy mận đắng v cht v c nhiều tannins dng để nấu nước rơ lưỡi cho trẻ em.

 

Ở miền Bắc Việt Nam tri plum của dng thảo mộc Prunus, gia đnh Rosaceae được gọi l tri MẬN. Cy Prunus mume m người Nhật gọi l ume (m tương tự với mai), Anh: Chinese plum hay Japanese apricot. Người Trung Hoa gọi hoa của cy Prunus mume l Meihua (mai hoa). Cy gọi l cy MAI hay MƠ. Tri gọi l Meiyu (mai vũ) v tri chn vo ma mưa. Hoa bắt đầu trổ vo ma đng để nở vo đầu xun. Ở miền Bắc người ta gọi hoa cy Mai nầy l hoa Đo v hoa c năm cnh mu đỏ hay hồng nhạt dng để chưng vo ngy Tết với hy vọng c Thần Tr, Uất Lũy ẩn nấp dưới cnh hoa Mai đo nầy để xua đuổi t ma như người miền Nam chưng hoa mai để cầu may vậy.

Đo hoa y cựu tiếu đng phong
(Hoa đo năm trước cn cười gi đng)

l hoa của cy Mai (Mơ) Prunus mume nầy chớ khng phải l hoa của cy Đo (Peach) Prunus persica sẽ ni ở phần sau.

Cy Mai Prunus mume hon ton khc với cy Mai Ochna harmandii thuộc gia đnh Ochnaceae ờ vng nhiệt đới. Cy Mai Prunus mume c tri to. Khi chn kh tri chuyển sang mu đen. Từ đ c tn gọi tri mai. Tri mai được dng để lm nước chấm hay để cất rượu. Đ l mai tửu (meijiu). X muội được lm từ tri mai dng để cho người bịnh ngậm cho đỡ lạt miệng.

Cu:
Mai cốt cch tuyết tinh thần

(Đoạn Trường Tn Thanh - Nguyễn Du)

Mnh hạc xương mai

đề cập đến cy mai Prunus mume hơn l cy mai Ochna harmandii mặc d cy mai Ochna harmandii rất chậm lớn trong khi cy mai Prunus mume c thể cao từ 10m - 15m. Hoa mai Prunus mume trắng, đỏ hay hồng, nhụy vng. của hai cu trn xut pht từ người Trung Hoa khi ni về cốt cch đầy nữ tnh của người phụ nữ. Cy mai Prunus mume được tm thấy nhiều ở Trung Hoa. N thch hợp với vng kh hậu bn nhiệt đới v n đới trong khi cy mai Ochna harmandii chỉ mọc ở vng kh hậu nhiệt đới m thi. Tri cy mai Ochna harmandii nhỏ, mu đen lng nhưng khng ăn được. Cả hai cy mai trn đều nở hoa vo ma Xun. Cả hai loại Mai đều tượng trưng cho sự hy sinh cao cả của người phụ nữ trong x hội Đng Phương nhưng lc no cũng lạc quan tươi cười, chuẩn bị cho đn Xun về ngay trong tiết ma đng.

Hoa mai Prunus mume l đề ti được cc nghệ nhn Trung Hoa khai thc trong tc phẩm nghệ thuật của mnh. Đ l hoa biểu tượng của Trung Hoa Dn Quốc (Taiwan - Đi Loan). Hoa c năm cnh tượng trưng cho Ngũ Quyền Phn Lập: Hnh Php, Lập Php, Tư Php, Gim St v Khảo Th. Hoa c ba nhụy ở mỗi cnh hoa. Ba nhụy đỏ tượng trưng cho Tam Dn Chủ Nghĩa (San Min Chu I) của Sun Yat-sen (Tn Dật Tin): Dn Tộc, Dn Quyền v Dn Sinh.

Ở đy chng ta thấy c nhiều phức tạp trong cch dng tn thng dụng:
1- Cy Prunus mume được gọi l cy MAI hay MƠ thuộc dng Prunus chớ khng phải MAI thuộc dng Ochna tức cy MAI ở Nam Bộ.

2- Hoa của cy MAI Prunus mume th gọi l hoa ĐO (hoa mu đỏ hay hồng nhạt).

3- Tri plum của thảo mộc dng Prunus được gọi l tri MẬN (miền Bắc Việt Nam).

4- Tri cy MAI Prunus mume được gọi theo người Trung Hoa l mai vũ (Meiyu - tri chn vo ma mưa) hay mai (wumei hay oomei) ( tri chn kh chuyển sang mu đen).


Cy Đo (Peach tree)

 

Alexander Đại Đế l người đ đưa giống tri đo từ Ba Tư (Persia - Iran by giờ) về Hy Lạp v đinh ninh rằng cy đo gốc ở Persia. V vậy tn khoa học của cy đo l Prunus persica thuộc gia đnh Rosaceae. Trung Hoa l sinh qun của cy đo. Từ đ cy đo được du nhập vo Persia (Ba Tư), Ấn Độ, Nam u. Người Ty Ban Nha du nhập cy đo vo Mỹ chu vo thế kỷ XVI. Người ta thấy cy đo đầu tin ở Virginia vo năm 1720.

Gọi l cy đo v cy c tri mu đỏ-vng. Tri đo c lng mịn. Tri đo v tri nectarine mang cng một tn khoa học. Về mu sắc hai loại tri ny như nhau. Tri đo c lng mịn trong khi tri nectarine c da lng bng. Cơm tri đo nho v c vị chua-ngọt. Vị của tri nectarine cũng chua-ngọt nhưng cơm khng nho như cơm tri đo. Cả hai đều c hột rất cứng. Hoa cy đo mu đỏ hay hồng nhạt, c năm cnh rất đẹp.

Tri đo c sinh tố A, C, chất sắt, potassium v.v. Tri dng để ăn, lm mứt hay cất rượu. Ngy nay cc nước Trung Hoa, Hoa Kỳ, Đại Lợi v Hy Lạp l bốn quốc gia sản xuất nhiều tri đo nhất thế giới. 75% mức sản xuất tri đo của Hoa Kỳ xuất pht từ California. Nhưng tri đo l biểu tượng của tiểu bang Georgia v hoa đo l hoa biểu tượng của Delaware.

Cy đo, hoa đo v tri đo c một vị tr đặc biệt trong văn ha Trung Hoa với chuyện Đo Vin Kết Nghĩa. Trong bức tranh Tam Đa, ng Thọ cầm tri đo biểu tượng cho sự trường thọ.

L, hoa, hột, vỏ v tri đo đều được dng như thuốc nhuận tiểu, nhuận trường, hạ sốt, trị li, ho, ho g, suyễn, vim phế quản, to bn, cước kh, hong đản, kinh nguyệt, tươi nhuận mu, thng kh quyển cho sản phụ v.v... L cy đo c độc chất cyanogenetic glycosides. Hột c hydrogene cyanide. Nhưng trong Đng Y người ta dng đo nhn (tao ren - hột tri đo) để trị ho, suyễn, to bn, kinh nguyệt, nhưng khng dng hột sinh đi v độc. Người ta cho rằng hột tri đo ăn được nhưng khng nn ăn hột đắng v c nhiều độc chất. Độc chất trong hột tri đo ở liều lượng nhẹ c tc dụng tốt cho sự tiu ha v h hấp. Hột tri đo c sinh tố B17 được xem l c tc dụng trị ung thư. Dầu lấy từ hột tri dng lm kem dưỡng da.

L cy đo dng lm mu nhuộm xanh hay vng. Cc b nội trợ ở vng n đới dng l cy đo để chi nồi chảo nhằm khử sạch mi mỡ hay mi hnh, tỏi.

Tri đo cho mu nhuộm mu xanh l cy sậm.

Nhựa dẻo lm keo hay thuốc cầm mu, thuốc hượt trường.


Cy đo tin

 

Sinh qun của cy đo tin l cc quốc gia Trung-Nam Mỹ nhiệt đới v cc hải đảo trong biển Caribbean. Tn khoa học của cy đo tin l Crescentia cujete thuộc gia đnh Bignoniaceae. Người Anh gọi l gourd tree, calabash tree; Ty Ban Nha: calabasa. Chữ calabash chỉ tri bầu hồ l.

Cy đo tin cao lối 6m - 7m. L xanh sậm v lng. Hoa mu xanh nhạt. Tri trn v xanh tựa tri bưởi. Tri chn tot mi thơm dịu dễ chịu. Tri c lớp vỏ dy v cứng khi chn kh. Bn trong c nhiều cơm trắng v mềm với nhiều hột đen. Hột ăn được v c vị ngọt như cam thảo.

Tri đo tin l thn thuộc gần của tri Jicaro ở Trung v Nam Mỹ nhiệt đới, mang tn khoa học Crescentia alata. Người Maya xem cy đo tin l thing mộc.

Trn cc hải đảo Caribbean người ta cưa tri đo tin kh lm đi để lm chn ăn cơm hay lm go nước. Tri đo tin tẩy xổ rất mạnh. Thổ dn ở Mỹ Chu nhiệt đới v đại dương nấu tri lấy nước uống trị tiu chảy, đau bụng, cảm hn, ho, vim phế quản, vim đường tiểu. L đo tin dng để hạ huyết p.

Theo truyền thuyết vườn đo của Xi Weng Mu (Ty Vương Mẫu) mấy ngn năm mới ra tri một lần. Ai ăn tri đo nầy th sống ngn năm. Vậy tri đo trong truyền thuyết nầy l tri đo Prunus persica hay tri đo tin Crescentia cujete?

Tri đo trong bức tranh Tam Đa m ng Thọ cầm trn tay l tri đo Prunus persica (peach) biểu tượng cho sự trường thọ chớ khng phải tri đo tin (calabasa) Crescentia cujete. Cy đo gốc ở Trung Hoa. Cy đo tin gốc ở Mỹ Chu nhiệt đới.

Trong bi ht Thin Thai của Văn Cao c cu:" Thin Thai! Chng em xin dng hai chng tri đo tin". C phải l tri đo tin Crescentia cujete khng?

Tại sao tri đo lun lun gắn liền với Tin? Đối với Tin ng đ l sự trường thọ bất tử (Immortals)? Đối với Tin Nữ l sắc đẹp v thanh xun min trường như mu hồng tươi nhuận của tri đo v mu xanh tươi của tri đo tin? Tri đo tin khng bao giờ hư thối r rục. Phải mất bảy, tm thng tri mới chn v tỏa hương thơm.

Tại sao tri đo l biểu tượng của sự trường thọ? V dược tnh đa dạng, nhất l khai thng kh huyết của l, hoa, hột, vỏ v tri đo?

Thắc mắc cuối cng l tại sao gọi l tri đo tin mặc d tri nầy khng c mu đỏ khi chn? Xin độc giả vui lng gp .

 

Phạm Đnh Ln, F.A.B.I.

(Bi viết tổng hợp nầy dựa vo Thế Giới Thảo Mộc Tự Điền do chnh tc giả Phạm Đnh Ln bin soạn)

 

Trang Phạm Đnh Ln
art2all.net

 

    

 


 

  E-Bo Chn Phước Lim
  Alaska - Coral Princess
  C Lia Thia
  Cc hoa lin hệ Cha Jesus
  Cafe Internet 
  Ci "QÙNG" 
  Chuyến Nhật Du Bất Ngờ 2020
  Chuyến Đi Nhật Bản
  CPL v Đại Hội Suy Tn LTXC
  Con Muốn Ngồi Bn Mẹ
  Di tr & hồi hương 
  Đại Hội 2019
  Đi Tm Hạnh Phc
  Đoản khc lnh đnh biển...
  Đoạn Trường V Thanh 
  Đưa Ta Về Nắng Hạ Xưa
  Florida Niềm Ring
  Giọt Nước Mắt C Đơn
  Hai Mầu Hoa Phượng
  Hm Nay 30/4 - 45 năm trước
  Họp Bạn Cựu HS CPL 2018
  Hm Tộc Tm Sự 
  Lm... Thơ
  M Nghị Truyện
  Mẹ
  Một Gc Missouri (2018)
  Một Ngy Rong Chơi Seattle
  Một Tấm Hnh
  Năm Ch Ni Chuyện Ch
  Năm Tuất Ni Chuyện Ch
  Năm T Ni Chuyện Chuột 
  Ngy vui qua qu mau
  Ngư Tộc Thn
  Ngược Bắc Đn Đng Phong
  Nhớ Mẹ
  Nỗi Lng Bng Giải tộc (Cua)
  Phượng Ơi Cn Nhớ?
  Sao Con Khng Thể
  Spring Around The Corner
  Tậu Chng Tru Mới 2021
  Tn Thần Hy Lạp & Cy Cỏ
  Thng Tư Ngậm Ngi
  Thảo Mộc Gip Tăng Cường
  Thảo Mộc Mang Tn Đo...
  Thảo Mộc Trị To Bn
  Thảo Mộc Trị Vim Khớp Xương
  Thời Hoa L Vẫn Cn Đy
  Thử Tộc Thn
  Th Vui Tuổi Vng
  Thư Ngỏ
  Tiệc Mừng Tn Nin Mậu Tuất
  Tm Lại Sự Thật Hai B Trưng
  Ti Lm Răng Implant
  Ước Mơ v Sự Thật
  Về Thăm
  Xun Về Nhớ Mẹ Chc Nhau
  20 Hiện Tượng Thin Nhin
  30 Loại Cy Lạ Lng Nhất..
  Alexandre De Rhodes cha đẻ...
  Cu Chuyện Th Vị Cy Cầu
  Chuyện Tnh Sau Ngi Mộ Cổ
  Dễ Thương
  Dịch Một Bi Thơ
  Du lịch năm quốc gia nhỏ b...
  Đấu Tranh
  Hnh Ảnh Độc Lạ Từ Đ
  Hnh Ảnh Tuyệt đẹp
  Hoa Đo Tế
  L Quốc Kỳ đầu tin ở LS 
  Luật dấu HỎI NG tiếng Việt
  Năm Thứ 43 Quốc Hận
  Nghệ sĩ Nhật Bản Mikyouioo
  Những ly c ph 3D tuyệt đẹp..
  Nụ Cười Đầu Năm
  One Word Essays
  Quốc ngữ v nỗ lực 'thot Hn'
  Si Gn Xưa & Nay (French)
  Sớ To Qun 2021
  Sưu Tầm 8 khu chợ nổi tiếng
  Sưu Tầm Ảnh Vui
  Thắng-Thua
  The Confession - Xưng Tội
  Thot Chết Trong Gang Tấc
  Tiếng Việt Ta Hay Thật!
  Ti Đi Lnh Mỹ
  Tượng Điu Khắc Tuyệt Vời
  Tướng Qun L Long Tường
  Vườn Cy Ăn Tri
  Xin Đổi Kiếp Ny
 
  Bạn nghĩ cch giải đp nh

Xưng Tội
(Phim ngắn đoạt giải nhất Hn Quốc)

Rubber Cement
Commercial With Nuns